Wat is er nu zo leuk aan genealogie?

Af en toe krijg ik de vraag wat er nu zo leuk is aan genealogie. Ik wil hier proberen uit te leggen, wat het voor mij zo boeiend maakt. Voordat we daaraan toekomen, is het van belang om eerst vast te stellen wat we eigenlijk verstaan onder ‘genealogie’.

Wat is eigenlijk genealogie?

Traditionele genealogie

Bij het begrip ‘genealogie‘ denken veel mensen aan een stamboom, zoals die bijvoorbeeld bekend is van het Huis van Oranje: de voorouders verzameld in een boomstructuur, met vakjes waarin de namen van de personen met data van geboorte en overlijden, het geheel verlucht met familiewapens en teruggaand tot ver in de Middeleeuwen.

Dat is de traditionele genealogie, in de eerste plaats gericht op het aantonen van ‘hoge’ afkomst en adellijke bloedlijnen. Aan details over het leven van de personen is in deze context weinig behoefte: de weergegeven personen zijn immers per definitie bijzonder en hoogstaand, en ze zijn dat omdat hun voorouders dat óók waren, niet vanwege hun eigen verdiensten. Naarmate de adeldom verder terug herleid kon worden, beschouwden (beschouwen?) dit soort adellijke lieden zichzelf als ‘ ‘hoger’ - families die later in de adelstand verheven waren, stonden een treetje lager in de hiërarchie dan ‘oude adel’.

Voor ‘gewone’ mensen is deze vorm van genealogie niet erg interessant (al zijn er veel beoefenaars die het nog steeds vooral om te doen is om zoveel mogelijk voorouders met jaartallen te verzamelen, alsof het om postzegels gaat!).

Ideologisch gemotiveerde genealogie

In de Nazi-tijd had de genealogie nog een ander doel, namelijk het aantonen van ‘raszuiverheid’ en ‘arische’ afstamming. Met deze vorm van genealogisch onderzoek wil vandaag de dag niemand meer iets te maken hebben, zelfs nationalistisch-rechts niet. Het oude Nederlandse woord ‘sibbekunde’ voor genealogie is in die tijd besmet en daarom in onbruik geraakt.

‘Verborgen Verleden’-genealogie

In het televisieprogramma Verborgen Verleden worden wat voorouders van een zogenaamde ‘Bekende Nederlander’ uitgezocht die op een of andere manier interessant zijn. Het geheel wordt gebracht als de genealogische speurtocht van de desbetreffende Bekende Nederlander (waarbij de archieven een onwerkelijk coöperatieve houding aan de dag leggen - denk niet dat ze iedereen zo tegemoet treden!). De betrokkene krijgt vervolgens de gelegenheid hierover bespiegelingen ten beste te geven - die meestal niet opvallen door diepe inzichten (maar het hebben van diepe inzichten is natuurlijk ook niet waardoor ze ‘BN'er’ geworden zijn). Zo denkt iemand zijn enorme talent te danken te hebben aan een of andere voorouder die generaties tevoren ook al op de planken heeft gestaan; iemand anders voelt zich ineens heel bijzonder omdat Richard III (de bastard!) of de een of andere Byzantijnse keizer (mogelijk) een rechtstreekse voorouder blijkt te zijn. Anderen zijn diep geroerd om wat hún voorouder, en dus eigenlijk henzelf, is aangedaan. Vermakelijk is iemand die mogelijk een verre voorouder deelt met de een of andere Engelse graaf en zich bij diens kasteel meldt als familielid - en tot zijn stomme verbazing buiten de poort blijft.

Op deze Verborgen Verleden-benadering is veel aan te merken, ook al levert het aardige emotie-TV op:

Genealogie zoals wij die bedrijven

Je kunt ook genealogisch onderzoek doen met heel andere oogmerken, feitelijk als een vorm van geschiedkundig onderzoek (al hebben wij geen wetenschappelijke pretenties!). Dit onderzoek richt zich op de leefwereld van onze voorouders en op de vraag hoe een en ander zich ontwikkeld heeft tot in onze tijd. Waar kwamen onze voorouders vandaan, hoe leefden ze, wat deden ze voor de kost, wat bezaten ze, wat dachten ze, wat zie je in hun leven terug van de ‘grote’ geschiedenis, enzovoort. Het is díe genealogie die ik op het oog heb.

Bronnen

Om dieper door te dringen in de leefwereld van onze voorouders, moet je verder kijken dan doop-, trouw- en begraafboeken of Burgerlijke Stand en Bevolkingsregister. In de archieven zijn de meest uiteenlopende bronnen van informatie te vinden, zoals het bronnenoverzicht op onze site laat zien. Om er een stuk of wat te noemen: notariële akten (bijvoorbeeld koopakten, getuigenverklaringen en testamenten); monsterrollen en scheepslogboeken; weeshuisregistraties; armboeken; gerechterlijke stukken; militaire registers. Afhankelijk van de persoon en de situatie zijn er nog wel meer.

Gegevens uit dergelijke bronnen zijn natuurlijk ook van belang om familieverwantschappen met meer zekerheid vast te stellen; ‘burgerservicenummers’ als unieke identificatie van een persoon zijn er nog maar heel kort en de eerder genoemde primaire bronnen geven niet altijd ondubbelzinnig aan om wie het precies gaat. (Gaat het om de Piet Pieterse die ik op het oog heb, of om zijn (achter-)neef, of misschien zijn zoon?)

En wat is er dan zo leuk aan genealogisch onderzoek?

Het gaat er dus niet om dingen te vinden waar je trots op kan zijn of iets dergelijks. Wat wel interessant is, is de genealogie als middel om door te dringen in de geschiedenis. Je ziet hoe mensen leefden en hoe dingen van generatie tot generatie veranderden, aan de hand van een familiegeschiedenis; wat men bezat en naliet; hoe snel nakomelingen konden stijgen of dalen op de maatschappelijke ladder. Het lijntje tussen jezelf en je voorouders, hoewel uiterst dun, maakt de geschiedenis minder abstract; het verleden komt dichterbij dan anders het geval zou zijn.

Je ziet bijvoorbeeld hoe de zoon van een arme Engelse immigrant opklimt tot fiscaal op Curaçao en burgemeester van Woerden en hoe een latere generatie het zelfs tot burgemeester/wethouder van Amsterdam en lid van de Nationale Vergadering van de Bataafse Republiek schopt, maar ook hoe de nakomelingen van belangrijke notabelen (adel, hofdignitarissen van de Nassau's, burgemeesters) in luttele generaties afzakken tot de rangen van dienstmeisjes, landarbeiders en uiteindelijk landlopers en pas via de Koloniën van Weldadigheid weer opklimmen - vasthouden van ‘stand’ en rijkdom valt niet altijd mee.

Ook al maakten voorouders zich soms druk over dingen waarvan wij het belang heden ten dage totaal niet meer inzien, toch valt ook op hoezeer onze voorouders precies hetzelfde waren in veel dingen - en absoluut niet ‘achterlijker’ waren dan wij, zoals we wel eens geneigd zijn te denken.

Daarbij is het doorspitten van oude documenten, het ontcijferen van oude handgeschreven teksten en het puzzelen om verbanden te vinden buitengewoon boeiend.

Dát zijn de dingen, die genealogie voor mij zo leuk maken!

Menno Tjoelker, 7 oktober 2018


Terug